انواع فاضلاب ها به آبی گفته میشود که در منازل، کارخانهها یا ساختمانهای مختلف استفاده شده و حاوی انواع آلایندهها است. این آلایندهها، از جمله مدفوع و ادرار انسان و حیوانات، میتوانند ارگانیسمهای بیماریزا را وارد محیط کنند و سلامت انسان و محیط زیست را تهدید نمایند. پاتوژنها ممکن است از بیماران یا ناقلان بیعلامت به فاضلاب منتقل شوند.
آلایندههای فاضلاب شامل عوامل بیماریزا، مواد آلی نیازمند اکسیژن، مواد مغذی گیاهی، ترکیبات شیمیایی آلی و معدنی، میکروپلاستیکها، رسوبات، مواد رادیواکتیو، روغن و چربی هستند. همچنین گرمای ناشی از سیستمهای صنعتی و خاکهای حاصل از فرسایش نیز از آلایندههای مهم بهشمار میروند که میتوانند اکوسیستمهای آبی را دچار اختلال کنند.
تقسیمبندی انواع فاضلاب
انواع فاضلاب ها بر اساس منبع تولید به سه دسته اصلی تقسیم میشوند:
- فاضلاب خانگی: شامل آبهای مصرفی در منازل مانند شستوشوی ظروف، استحمام، دستشویی و …
- فاضلاب صنعتی: پسماندهای حاصل از فرآیندهای تولیدی در کارخانهها و واحدهای صنعتی
- فاضلاب سطحی: آبهای حاصل از بارندگی، برفذوبی یا شستوشوی سطوح شهری که به سطح زمین جاری میشوند.
ویژگیها و انواع فاضلاب خانگی
فاضلاب خانگی از فعالیتهای روزمره مانند شستوشو، پختوپز، استحمام و استفاده از سرویس بهداشتی در محیطهای مسکونی، اداری و تجاری تولید میشود. این فاضلاب بیش از ۹۹٪ آن آب است و کمتر از ۰.۱٪ آن را ناخالصیهای محلول و معلق تشکیل میدهد. با وجود حجم کم آلایندهها، به دلیل ماهیت خطرناک آنها و حجم بالای فاضلاب، دفع آن اهمیت زیادی دارد. انواع فاضلاب خانگی ترکیبی از مواد آلی (حدود ۷۰٪) و مواد معدنی (حدود ۳۰٪) است که میتواند موجب گسترش عوامل بیماریزا شود.
نقش فاضلاب صنعتی در آلودگی منابع آبی
تقریباً تمام صنایع در مراحل مختلف تولید به آب نیاز دارند و این آبها پس از استفاده، معمولاً به انواع آلایندهها آلوده میشوند. به دلیل تنوع فرآیندهای صنعتی، ترکیب آلایندههای فاضلاب صنعتی نیز بسیار متغیر است و اغلب شامل ترکیبات شیمیایی خاص مرتبط با نوع فعالیت صنعتی میباشد.
یکی از زیرمجموعههای مهم انواع فاضلاب صنعتی، فاضلاب کشاورزی و صنایع وابسته است که اغلب حاوی ترکیباتی مانند فسفر و نیتروژن است؛ موادی که بهطور گسترده در کودهای شیمیایی به کار میروند. ورود این مواد مغذی به منابع آبی، موجب رشد بیش از حد جلبکها (پدیده اتروفیکاسیون) میشود. برخی از انواع رایج فاضلاب صنعتی عبارتند از:
فاضلاب صنایع لبنی
صنایع لبنی از مهمترین و پرمصرفترین بخشهای صنعتی هر کشور به شمار میروند که در فرآیندهای مختلف خود حجم بالایی از فاضلاب تولید میکنند. این فاضلاب معمولاً حاوی ذرات ریز شیر، چربی، پروتئین، کربوهیدرات و مقادیر اندکی نیتروژن است.
انواع فاضلاب صنایع لبنی از بخشهای گوناگونی همچون کارخانههای تولید پنیر، کره، بستنی، شیر تغلیظشده، بخش دریافت شیر و بطریسازی ایجاد میشود. در فرایند تولید پنیر، آب پنیر از کشک جدا شده و بهدنبال آن فاضلاب زیادی تولید میگردد. این فاضلاب میتواند دفع شود یا در برخی موارد برای تولید پنیرهای دیگر مورد استفاده قرار گیرد.
در تولید کره، خامه طی فرایند سانتریفیوژ به کره و دوغ تبدیل میشود و دوغ تولیدشده بهعنوان فاضلاب دفع میشود. همچنین در تولید ماست، بستنی و در فرآیندهای شستوشوی ظروف، خطوط تولید و استریل کردن نیز آب زیادی مصرف شده و فاضلاب تولید میشود.
در مجموع، فاضلاب صنایع لبنی از منابع مختلفی مانند شستوشوی ظروف، خطوط انتقال شیر، کفسابی، نشت شیر، شیر فاسد، پاککنندههای صنعتی و انواع فاضلاب بهداشتی حاصل میشود. مدیریت و تصفیه صحیح این فاضلابها برای جلوگیری از آلودگی زیستمحیطی اهمیت بالایی دارد.
فاضلاب صنایع پتروشیمی و پالایشگاه
پالایشگاهها از جمله صنایع بزرگ و پرمصرف در استفاده از آب هستند و فاضلاب تولیدی آنها یکی از آلودهترین انواع پساب صنعتی به شمار میرود. در فرآیند استخراج نفت، به منظور افزایش بهرهوری، حجم زیادی آب به درون چاه تزریق میشود که پس از خروج، همراه با نفت بالا آمده و سپس از آن جدا میگردد. این آب پس از جداسازی، مجدداً برای تزریقهای بعدی استفاده میشود.
در مراحل مختلف پالایش، از جمله شستوشو، ذرات روغنی زیادی وارد آب میشوند که آلودگی شدید ایجاد کرده و سلامت آبزیان و محیط زیست را تهدید میکند. از این رو، کنترل شاخصهای آلودگی مانند BOD و COD در محدوده استاندارد، الزامی است.
پسابهای پالایشگاهی معمولاً حاوی امولسیون روغن و آب در محدودهای بین 100 تا 1000 میلیگرم در لیتر هستند. هدف از تصفیه این فاضلابها، کاهش غلظت روغن به حدود 10 میلیگرم در لیتر است. برای این منظور از روشهای متنوع فیزیکی، شیمیایی و زیستی استفاده میشود. با این حال، روشهای سنتی توانایی حذف کامل هیدروکربنهای آلیفاتیک و آروماتیک را ندارند؛ به همین دلیل هر ساله روشهای نوینتری معرفی میگردد.
این فاضلابها دارای مقادیر زیادی چربی، روغن و مواد کربنی هستند، اما از نظر نیتروژن و فسفر فقیرند. بنابراین، بهکارگیری پکیجهای چربیگیر پیش از ورود به فرایند تصفیه امری ضروری است.
فاضلاب بیمارستان ها
در سالهای اخیر با گسترش خدمات درمانی و پیشرفت فناوریهای پزشکی، مصرف آب در بیمارستانها بهطور چشمگیری افزایش یافته است. در نتیجه، حجم فاضلاب تولیدی نیز چند برابر شده و ضرورت استفاده از پکیجهای تصفیه فاضلاب بیمارستانی را دوچندان کرده است. فاضلاب این مراکز حاوی آلایندههای عفونی، شیمیایی و بیولوژیکی خطرناکی است که قبل از تخلیه به محیط زیست، باید بهصورت کامل تصفیه شود.
پکیج تصفیه فاضلاب بیمارستانی از چندین واحد مجزا تشکیل شده و بهصورت یک سیستم یکپارچه و قابل حمل طراحی میشود. این سیستمها معمولاً در ظرفیتهای مختلف و با بدنههایی از جنس فلز یا پلیاتیلن پیشساخته تولید میشوند و به دلیل نصب آسان، نگهداری راحت و بهرهوری بالا، جایگزینی مناسب برای روشهای سنتی محسوب میشوند.
در این سیستمها هر واحد بهطور مستقل طراحی شده تا اپراتور بتواند بهراحتی به آن دسترسی داشته باشد. خروجی نهایی این پکیجها پسابی با کیفیت بالا و منطبق با استانداردهای زیستمحیطی است که نسبت به سایر روشها مزایای متعددی از جمله کاهش هزینهها، تسهیل در بهرهبرداری و کنترل بهتر آلایندهها دارد.
انواع فاضلاب بیمارستانی ترکیبی از پسماندهای فیزیکی، شیمیایی و زیستی ناشی از بخشهایی مانند اورژانس، اتاق عمل، آیسییو، آزمایشگاهها، رادیولوژی، آشپزخانه، رختشویخانه و سایر بخشهای درمانی و خدماتی است. به همین دلیل، دارای تنوع بالایی از آلایندههای خطرناک است که ورود آنها به آبهای سطحی و زیرزمینی میتواند تهدیدی جدی برای سلامت انسان و اکوسیستم بهشمار رود.
از مهمترین فاکتورهای تعیینکننده در بررسی فاضلاب بیمارستانی میتوان به شاخصهایی مانند BOD (نیاز بیوشیمیایی به اکسیژن)، TSS (مواد جامد معلق)، و دیگر پارامترهای کیفی اشاره کرد.
در مجموع، فاضلاب بیمارستانی حاوی مقادیر بالایی از مواد آلی و معدنی محلول و نامحلول است. ترکیب این مواد با توجه به نوع فعالیت و بخش تولیدکننده متفاوت است و در صورت عدم تصفیه صحیح، میتواند به گسترش انواع بیماریها و آلودگیهای زیستمحیطی منجر شود.
فاضلاب صنایع کشتارگاه
سابهای تولید شده در کشتارگاهها از مراحل مختلف مانند نگهداری، ذبح، پوستکنی، تخلیه روده و معده، بستهبندی و شستشوی سالنها بهوجود میآید. این پسابها ترکیبی از مواد آلی، خون، چربی، میکروارگانیسمهای مختلف و مواد جامد زائد هستند که باعث تولید یکی از آلودهترین انواع فاضلاب میشوند. ورود این آلایندهها به محیط زیست میتواند منجر به شیوع بیماریهای واگیردار و آلودگیهای شدید گردد. به همین دلیل، تصفیه فاضلاب کشتارگاهها با استفاده از روشهای بیولوژیکی و شیمیایی امری ضروری است.
غفلت از تصفیه مناسب این پسابها میتواند تهدیدی جدی برای طبیعت و سلامت عمومی بهشمار رود. انواع فاضلاب کشتارگاهها حاوی مقادیر زیادی خون و پروتئین است که حضور خون در این فاضلاب، فرآیند تصفیه را بسیار پیچیده میکند. علاوه بر این، BOD این فاضلابها بسیار بالا است و برای حذف مواد آلی موجود، به روشهای بیولوژیکی نیاز است. بهعلاوه، با توجه به نوع مواد آلاینده در این فاضلابها، بهکارگیری فرآیندهای فیزیکی و شیمیایی نیز برای تصفیه کامل آنها ضروری است.
فاضلاب سطحی
انواع فاضلاب های سطحی به مجموعهای از آبهای جمعآوریشده از شستشوی سطوح، بارشهای باران، ذوب برفها و یخها اشاره دارند که بر روی خیابانها جریان مییابند. این نوع فاضلابها نسبت به فاضلابهای صنعتی و بیمارستانی، آلودگی کمتری دارند. عمدتاً این فاضلابها ناشی از بارندگیها و ذوب برفها در مناطق مرتفع هستند. این آبها بهدلیل جریان بر روی سطح زمین و تماس با زبالهها و مواد آلوده، حاوی مقداری مواد آلی و معدنی میباشند.
در آغاز بارندگیها، میزان آلودگی فاضلابهای سطحی بالا است، اما پس از پاک شدن سطوح خیابانها و پشتبامها، میزان آلودگی این فاضلابها کاهش مییابد. عمدهترین آلایندهها در این نوع فاضلابها، مواد معدنی هستند. همچنین، باقیماندههای ذرات گیاهی، حیوانی، مواد نفتی و دوده نیز در این فاضلابها یافت میشود.
کلام آخر
فاضلاب میتواند بهعنوان یک منبع ارزشمند برای حفظ و حراست از منابع آب، بهویژه در مناطق کمباران، عمل کند. علاوه بر کاهش فشار بر منابع محدود آب شیرین، استفاده مجدد از انواع فاضلاب میتواند به حفظ اکوسیستمهای آبی مانند رودخانهها و دریاچهها کمک کند و تخلیه پساب به این منابع را کاهش دهد. در سالهای اخیر، استفاده مجدد از انواع فاضلاب در حوزههایی نظیر آبیاری کشاورزی، فضای سبز، تغذیه آبهای زیرزمینی و حتی اهداف تفریحی مورد توجه قرار گرفته است. در این مطلب، انواع فاضلاب و روشهای مختلف تصفیه آن را مورد بررسی قرار دادیم. اگر سوالی در این زمینه دارید، با کارشناسان فرآب تدبیر تماس بگیرید.
